Saadet m?? Salt bilgisizlik mi?DEVR?M DUMLUDA? 24

Saadet Zincirleri: Kolay para h?rs? m?? Salt bilgisizlik mi?
Marmara Üniversitesi Ö?retim Üyesi Doç. Dr. Devrim Dumluda?’a göre saadet
zincirlerinin hâlâ var olmas?n?n dört nedeni var

Saadet Zincirleri: Kolay para h?rs? m?? Salt bilgisizlik
mi?DEVR?M DUMLUDA? 24 01 2018, 12:01 Güncelleme: 13:38

We Will Write a Custom Essay Specifically
For You For Only $13.90/page!


order now

Dünya çap?nda finans sisteminin geli?mesine paralel olarak,
saadet zincirleri zaman içinde farkl? isimler ve ürünler ile farkl? ortamlarda
kar??m?za hep ç?kt?lar. Kanuni k?s?tlamalara ve yo?un bilgilendirme çabalar?na
ra?men, saadet zincirleri var olmaya devam edecekler gibi görünüyor.

 

Hukuki dilde piramit sat?? sistemi olarak adland?r?lan bu
yap? kat?l?mc?lar?na bir miktar para (veya malvarl???) ortaya koymak
kar??l???nda, sisteme ayn? ?artlar alt?nda ba?ka kat?l?mc?lar bulma ko?uluyla
bir para (veya malvarl???) kazanc? olana?? ümidi veren bir sistemdir. Sistemin
iyi i?lemesi ve yeni kat?lanlar?n kazanmas? tamamen veya k?smen di?er
kat?l?mc?lar?n da ko?ullara uygun davranmas?na ba?l?d?r.

 

B?R ?NSAN SAADET Z?NC?R?NE NEDEN G?RER? B?R ?NSAN SAADET
Z?NC?R?NE NEDEN G?RER?

Türkiye’de 2013 y?l?nda tüketicinin korunmas? hakk?ndaki
6502 no.lu kanun ile piramit sat?? sisteminin kurulmas?, yay?lmas? veya tavsiye
edilmesi yasaklanm??t?r. Bu yasa??n konmas?ndaki temel neden gerçekçi olmayan
veya gerçekle?mesi çok güç olan kazanç beklentisi sistemidir.

 

Buradan anla??laca?? üzere Türkiye ve dünyadaki di?er
ülkelerde piramit sat?? sistemleri 
yasaklanmakta ve çe?itli kanallardan bu tür sistemlerin yarataca??
olumsuzluklar kamuoyuna duyurulmaya çal???lmaktad?r.

 

Yaz?l?, görsel ve sosyal medyada hüsranla sonlanan onlarca
çarp?c? hikayenin yay?nlanmas?na ra?men, insanlar?n bu sistemlere kat?lmas?n?n
temel nedenleri nelerdir?

 

Bu durumu anlamaya çal???rken genellikle kolay para kazanma
iste?i referans gösterilir ancak piramit sat?? sistemlerine kat?l?m?n detayl?
bir analizine giri?ilmez. Burada kolay para kazanman?n arka plan?n? olu?turan
faktörlere de?inerek piramit sistemlere kat?l?m? birkaç ba?l?k alt?nda
toplayabiliriz.

 

Bu sistemlere kat?l?m?n bir nedeni finansal okuryazarl?k
seviyesinin dü?ük olmas? ile aç?klanabilir. Bu süreçte büyük zarar gören
ki?ilerin genellikle finansal piyasalar?n i?leyi?i ve yat?r?m araçlar? hakk?nda
temel bilgilerinin olmad??? görülmektedir. Varl?k piyasalar?nda yüksek kazanç
için yüksek risk almak gerekir. Bu temel kural yat?r?mc?n?n her zaman akl?nda
tuttu?u bir uyar? sinyalidir. Öyle ki, varl?k yat?r?m?na yönelen ki?ilere
öncelikle risk testi yap?larak, bireylerin risk almaya ne kadar uygun yap?da
olduklar? saptan?r ve arkas?ndan buna uygun yat?r?m araçlar? önerilir.

 

SAADET Z?NC?R?N?N BABASI ÖLEL? 69 YIL OLDU SAADET Z?NC?R?N?N
BABASI ÖLEL? 69 YIL OLDU

Piramit sat?? sistemlerinde ise yüksek kâr elde etme
durumunun s?f?r risk (veya minimum risk) alt?nda gerçekle?ece?i bilgisi verilir
(veya ki?iler buna ikna edilmeye çal???l?r). Bu teorik ve pratik olarak mümkün
olmayan bir durumdur. Mümkün olmamas?n?n temel sebebi, sistemin sürdürülebilir
olmamas?d?r. Kat?l?mc?lar?n sisteme yeni kat?l?mc?lar sa?lamas?, onlar?n da
yeni ki?iler bulmas? sürdürülebilir de?ildir. Sistem ise varl???n? ve
kârl?l???n? ancak bu ko?ul alt?nda sürdürebilmektedir, üstelik sisteme
ilerleyen süreçlerde giri? yapanlar (geç girenler) her zaman daha dezavantajl?
konumdad?rlar. Güven unsurunun sars?lmas? durumunda ise sistem zemini sa?lam
olmayan bir bina gibi h?zla çökü?e geçebilir.

 

Bir ba?ka nokta ise Ponzi ve Madoff zincirlerinde oldu?u
gibi mü?terilerin paralar?n? teslim ettikleri yat?r?mc?lar? yeteri kadar takip
etmemeleridir. Bu durumda (standart iktisat teorisinden hareketle) “sofistike
mü?teriler” olarak adland?r?lan, s?radan bir vatanda?a göre finansal
okuryazarl?k becerisi yüksek e?itimli insanlar bile ma?dur olmaktan
kurtulamamaktad?rlar. Sofistike mü?terilerin, yat?r?mc?lar?n?n ak?lc? kararlar
al?p almad?klar?n? neden takip etmedikleri üzerine pek çok akademik çal??man?n
yap?ld???n? belirtmek gerekir.

 

YÜZDE 600 KAZANÇ VAAT EDEN SAADET Z?NC?R? ÇÖKTÜYÜZDE 600
KAZANÇ VAAT EDEN SAADET Z?NC?R? ÇÖKTÜ

Bir ba?ka neden, dünyada ve ülkemizde giderek artan gelir
da??l?m? adaletsizli?i, e?itsizlik, i?sizlik gibi faktörlerin etkisidir. ??
olanaklar?n?n yetersiz oldu?u ortamlarda insanlar sosyo-ekonomik bir s?çrama
için mevcut oyun alan?n?n d???na ç?kabilmektedir. Örne?in Çin Halk
Cumhuriyeti’nde saadet zincirlerine en çok kat?l?m gösterenlerin, i?sizler,
üniversite ö?rencileri, yeni mezunlar ve gelir seviyesi dü?ük bireyler oldu?u
gözlenmi?tir. Bireyler üzerindeki y?k?c? etkisi ile mücadele amac?yla Çin’de
2005 ve 2015 y?llar? aras?nda 21 binden fazla piramit sat?? zinciri kapat?lm??
durumda. Türkiye’de de benzer uygulamalar mevcut. Yasaklar?n ve kapatmalar?n
yan? s?ra Türkiye’de Gümrük ve Ticaret Bakanl??? piramit sat?? sistemleri ile
ilgili gerekli incelemeleri yapmaya ve varsa elektronik sistemin Türkiye
çap?nda durdurulmas? dâhil ilgili kamu kurum veya kurulu?lar?yla i? birli?i
içinde gerekli önlemleri almaya yetkili k?l?nm??t?r.

 

Saadet zincirlerine gösterilen ilginin bir di?er sebebi ise
yak?n çevre etkisidir. Tan?mad???n?z birinin size piramit sat??? teklif etmesi
ile, bir yak?n?n?z?n veya bir tan?d???n?z?n teklifi ayn? etkiyi yaratmaz.
Sistemin i?leyi?inin güvenilen veya tan?d?k biri taraf?ndan tan?t?lmas? çok
daha farkl? bir etki yaratmaktad?r. Güven ve referans etkisinin büyük önem
ta??d??? toplumlarda belki art niyetli olmayan yönlendirmeler istenmeyen
olumsuz sonuçlara neden olabilmektedir.

 

PONZ?’N?N YEN? HEDEF? D?J?TAL DÜNYA MI?

Son zamanlarda dijital para madencili?i veya dijital para
üzerinden ürün al?m? vb. zincirlerin kuruldu?unu görüyoruz. Buradaki kritik
nokta, pek çok insan?n dijital paran?n arkas?ndaki blockchain teknolojisi,
madencilik, algoritmalar gibi i?leyi?leri tam anlam?yla idrak edemiyor
olu?udur. Hayat?m?za yeni giren tam olarak anlamad???m?z teknolojilere dayal?
piramit sat?? sistemlerinin ba?lamas?, pek çok insan için bir bilinmeze girmek
anlam?na gelmektedir.

 

Bir bilgisayar oyunu olarak ba?layan ve yat?r?lan paralarla
ileride gerçek bir tesis kurulaca?? iddias?yla sanal olarak büyükba? ve
küçükba? sat?n al?nan Çiftlik Bank örne?ini vermek gerekirse, daha önce bas?nda
yer ald??? gibi bu sistem ve muhafazakârl?k ya da milli tar?m aras?nda bir
korelasyon bulunmamaktad?r.

 

Ç?FTL?K BANK 11’L?S?NE BAKANLIK ?NCELEMES?Ç?FTL?K BANK
11’L?S?NE BAKANLIK ?NCELEMES?

Ancak, Farmville  gibi
Facebook oyunlar?, bu tür olu?umlar?n Facebook üzerinden sayfa açarak d??ar?ya
olumlu bir imaj çizmesi, hâlihaz?rda tam olarak anla??lmam?? Bitcoin’in
“f?rsat yaratt???” haberleri, dijital para madencili?i ile ilgili her
?eyin cazip görülmesi Çiftlik Bank gibi olu?umlar?n gündeme gelmesinde daha
belirleyici faktörler olarak öne ç?k?yor.

 

Piramit sat?? sistemlerinin bilinen ilk örne?i 1920’lerde
Charles Ponzi taraf?ndan geli?tirilen ve Ponzi zinciri (Ponzi Scheme) olarak
literatüre giren uluslararas? kupon ödemelerine sistemidir. Bu sistemin temel
özelli?i pek bilinmeyen uluslararas? geri ödeme kuponlar?n?n ülkeler aras?
fiyat farkl?l???ndan kâr etmek üzerine kurulu olmas? ve mü?terilerin bu
kuponlar?n i?lem hacmi hakk?ndaki bilgisizli?inden yararlanarak büyük miktarlar
üzerinden kazançlar edilmesidir ve en sonunda bu durumun anla??lmas?yla y?k?m?n
gerçekle?mesidir.

 

Di?er yandan, dijital para piyasas?n?n bu sat??
zincirlerinden etkilenece?ini dü?ünmemiz için çok fazla neden yok. Bu piyasan?n
?u anda kar?? kar??ya kald??? ba?ka iki temel s?k?nt? mevcut.

 

?lki, son dönemde bu piyasalar?n büyük balonlar yaratt???
iddialar?n?n ciddi kurum ve kurulu?lar ve akademisyenler (ki aralar?nda ekonomi
alan?nda Nobel ödülü kazanm??lar da var) taraf?ndan sistematik olarak öne
sürülmesidir. Bloomberg taraf?ndan haz?rlanan ve Bitcoin’in fiyat hareketini
dünya çap?nda bilinen Mississippi ?irketi (18.yy.), lale tohumu (17.yy.), Güney
Denizi ?irketi (18.yy), ve 1990’lar?n sonundaki teknoloji balonu ile k?yaslayan
grafik durumun çarp?c?l???n? göstermektedir.

 

 

 

Dijital para piyasas?n? bekleyen ikinci s?k?nt? ise, pek çok
ülkenin (hükümetler, merkez bankalar? düzeyinde) ve uluslararas? kurulu?un
dijital para piyasas?n? düzenlemek (regüle etmek) üzerine fikir birli?ine
varmalar? ve buna yönelik bir takvim olu?turmalar?d?r. Çin ve Güney Kore gibi
baz? ülkeler ise bu aç?dan çok daha erken ad?m atmaktad?rlar.

 

Ancak ya?anan bu sorunlar ve geli?meler dijital para
sistemine ve arkas?ndaki blockchain teknolojisinin önemine gölge
dü?ürmemelidir. Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankas?n?n da aralar?nda bulundu?u
pek çok merkez bankas? blockchain teknolojisini benimseyerek dijital para
konusunda önemli çal??malar ba?latm?? bulunmaktad?r. Buradan hareketle
ilerleyen y?llarda dijital paralar?n ve blockchain teknolojisinin hayat?m?zda
daha fazla yeri olaca??n? öngörebiliriz.

 

TÜRK?YE VS. D??ER ÜLKELER

Piramit sistemlerinde Türkiye’nin di?er ülkelere k?yasla çok
s?ra d??? bir performans sergiledi?ini söylemek do?ru olmaz. Finansal
okuryazarl???n çok yüksek oldu?u ülkelerde bile (üstelik yasaklar ve yo?un
bilgilendirmelere ra?men) bu tür zincirlere kat?l?m oldu?u görülmektedir.

 

Kolay yoldan para kazanman?n (üstelik s?f?r risk kar??l???)
cazibesi her zaman varl???n? sürdürecek gibi görünüyor. Ancak bir genelleme
yapacak olursak, geli?mekte olan ülkelerde finansal piyasalardaki i?leyi?in,
yat?r?m araçlar?n yeteri kadar bilinmemesi, gelir da??l?m?ndaki çarp?kl?klar ve
i?sizli?in yüksek oldu?u durumlarda daha çok insan?n bu tür sistemlere
yöneldi?ini söyleyebiliriz.

 

*Doç. Dr. Devrim Dumluda?, yüksek lisans ve doktora
e?itimini s?ras?yla 2002 ve 2007 y?llar?nda Bo?aziçi  Üniversitesi’nde tamamlad?.Yazd??? doktora
tezi Osmanl? Bankas? Müzesinin düzenledi?i Bankac?l?k ve Finans Tarihi
Ara?t?rma Yar??mas?’nda mansiyon ödülü ald?. 2008 y?l?nda Hollanda’da University
of Groningen’de ekonomi bölümünde post-doc, 2009 y?l?nda Rotterdam Erasmus
Üniversitesi’nde misafir ara?t?rmac? olarak bulunan Devrim Dumluda? 2012-2014
y?llar? aras?nda Maastricht Üniversitesi’nde misafir ö?retim üyesi olarak görev
yapan Dumluda? Maastricht Üniversitesi ev sahipli?inde nispi gelir ve ya?am
memnuniyeti konular?nda projeler 
yürütmektedir. Ulusal ve uluslararas? literatürde mutluluk, do?rudan
yabanc? yat?r?mlar ve kurumlar üzerine çe?itli makaleleri  yay?nlanan Devrim Dumluda?, halen Marmara
Üniversitesi ?ktisat  Fakültesi’nde görev
yapmaktad?r.

 

** Bu makalede yer alan fikirler yazara aittir ve
BusinessHT’nin editöryel politikas?n? yans?tmayabilir. Ayr?ca burada yer alan
yat?r?m bilgi, yorum ve tavsiyeleri yat?r?m dan??manl??? kapsam?nda de?il,
yorum ve tavsiyede bulunanlar?n ki?isel görü?lerine dayanmaktad?r. Bu görü?ler,
mali durumunuz ile risk ve getiri tercihlerinize uygun olmayabilir. Bu nedenle,
sadece burada yer alan bilgilere dayan?larak yat?r?m karar? verilmesi,
beklentilerinize uygun sonuçlar do?urmayabilir.